Open Monumentendag 2003

STEEN - EEN MICROKOSMOS

Patrick Egels

voorzitter Mechelenbinnenstebuiten

medewerker Brukselbinnenstebuiten

We hebben iets met stenen. Steen trekt aan en stoot af. Hoe alledaags het materiaal ook mag zijn, 'steen' roept voortdurend allerhande associaties, herinneringen en aspiraties op. Het volstaat om even in onze taal te grasduinen om dat te zien: de steen des aanstoots, steengoed, van je hart een steen maken, steen en been klagen, ...

Het Nederlandse woord steen is ontleend aan het Griekse stia (steentje) of het Oud-Kerk-Slavisch stena (muur), verwant aan het woord stijf. In ons taalgebied spreken we echter niet alleen over steen als we het over de harde delfstof uit de natuur hebben, maar ook als het om een kunstmatig vervaardigde stof gaat, zoals baksteen. In het Engels, Frans en Spaans gebruikt men hiervoor sterk verschillende termen. Een steen heet stone, pierre, piedra (rots), een baksteen is brick, bhcque, ladrillo.

In zijn pejoratieve betekenis staat steen voor kilte, onbewogenheid, hardvochtigheid, onvruchtbaarheid, vervreemding. 'Steen' roept hierbij het beeld op van de absurditeit van 'het andere', zo perfect verwoord in 'La Nausée', de naargeestige roman van Jean-Paul Sartre. De levenloze steen, het slijk der aarde, incorporeert de plotselinge, keiharde confrontatie van de mens met de eindeloze verveling en doet walgen. 'How does it feel?' zong Bob Dylan, 'to be like a rolling stone'.

Aan de andere zijde van het spectrum staat de mythische 'steen der wijzen' van Paracelsus. De alchemisten probeerden deze poederachtige stofte bereiden om gewoon metaal in goud te kunnen veranderen. Wie de steen der wijzen zoekt staat voor een onmogelijke opdracht. In een dergelijke betekenis omvat steen al het goede van de mens en van de aarde, de hoop om de materie volkomen te beheersen. Hier vindt een ontmoeting plaats tussen mysterie en rijkdom. Op een gelijkaardige wijze worden we geïntrigeerd door de stenen monumenten zoals die van Stonehenge en Carnac. 'Steen' staat hier voor eeuwigheid en contact met het bovennatuurlijke en het hiernamaals. Deze waarde vinden we terug in de talrijke gedenkstenen en grafstenen als symbolen voor de eeuwigheid.

Meestal staat 'steen' voor kwaliteit en duurzaamheid. Bouwen in steen is altijd al een uiting geweest van rijkdom, luxe en hoge status. Dat was in onze steden al zo in twaalfde en dertiende eeuw, toen de belangrijkste straten 'Steenstraat' heetten en de voornaamste patriciërswoningen 'stenen' waren. De 'steen' komt voort uit de 'rots', het fundament waarop alles gebouwd wordt. Steen kan niet branden, is niet oplosbaar en kan niet gesmeed worden. Steen vertoont enkele intrinsieke kwaliteiten als isolatiemateriaal, als vochtwerend middel en omwille van zijn constructieve mogelijkheden.

Waardering voor het materiaal mag echter niet uitgroeien tot verafgoding zonder meer. Al te vaak immers wordt steen op een oneigenlijke manier gebruikt, als facade of zichtscherm om architecturale armoede te camoufleren en zelfs te sublimeren. Onder het mom van de waardering voor het bouwmateriaal steen worden interessante architecturale ontwikkelingen soms de pas afgesneden. Op de juiste manier aangewend kunnen de diverse soorten steen nochtans een uitstekende bijdrage leveren tot hoogwaardige architectuur.

Deze algemene beeldvorming, de onmiddellijke associatie van natuursteen en baksteen met traditionele degelijkheid en prestige, is vaak verworden tot een soort 'steenfetisjisme'. Dat beeld is vandaag doorgedrongen tot in onze kleinste verkavelingen. In onze Vlaamse fermettecultuur zijn de baksteenfries en de natuurstenen haard even onvermijdelijk als de eiken balk of de koperen luster. Nog steeds worden persoonlijke welstand en luxe op een praalzuchtige en kleinburgerlijke wijze geïllustreerd in steen.

Toch is deze gemeenplaats meer dan zomaar een anachronisme. Een aantal karakteristieke eigenschappen van de traditionele architectuur werden erdoor bewaard in de storm van het modernisme. Het respect voor de traditie heeft vanaf het einde van de achttiende eeuw de monumentenzorg als aparte discipline tot leven gebracht. De ambachtelijke bewerking van steen en veel metsel- en voegtechnieken zouden zonder de negentiende-eeuwse monumentenzorg en de neostijlen onherroepelijk verloren gegaan zijn. Hierdoor werd het mogelijk dat het structurele, plastische en organische gebruik van steen, in combinatie met de materialen metaal, glas en hout, hun hoogtepunt bereikten op het einde van de negentiende eeuw. Grondleggers van de moderne architectuur, zoals Gaudi, Horta en Hankar, relativeerden het materiaal steen als constructief element, maar gaven het toch een actuele plaats in de nieuwe tijd.

De diversiteit van het element steen in het stads- en dorpsbeeld of in het landschap is indrukwekkend groot. Naar aanleiding van een Open Monumentendag moeten we ons beperkingen opleggen. Het kan immers niet de bedoeling zijn om de aanwezigheid, het gebruik, de toepassingen en de verwerking van steen in de huidige architectuur te belichten. Het verleden blijft evenwel een permanente inspiratiebron en voedingsbodem. De geschiedenis heeft onze dorpen en steden vorm gegeven. We worden er geconfronteerd met een veelkleurig palet vol verhalen. De aanwezigheid van het verleden verrijkt de omgeving en voorkomt verschraling. Daar is de leefomgeving van de mens bij gebaat. Maar ook voor planten en dieren is de variatie van de omgeving een goede zaak. Hoe meer afwisseling in materialen, hoe gevarieerder de soorten. Stenen brengen leven: van korstmossen tot rotsduiven.

In de wereld van de monumentenzorg neemt steen een bijzondere plaats in. De titel 'Grondstof -stof tot nadenken' gaat in de eerste plaats op voor het materiaal steen. Steen komt letterlijk uit de grond. Dat gaat zeker op voor natuursteen. Deze wordt in de aardbodem aangetroffen als oergesteente of als afzettingsgesteente. De meeste soorten worden in steengroeven uit vaste rots gebroken, andere vindt men als zwerfsteen of losse verhardingen in de bodem. Baksteen, ook brik of kareel genoemd, wordt uit klei gebakken. Afhankelijk van de soorten klei en de productieprocessen kunnen kleur en uitzicht sterk variëren. Voor de productie van beton worden grove en fijne grondstoffen gemengd en verhard. Het bindmiddel is cement, een mengsel van kalk en klei dat door een chemische reactie met water versteent. Ook als men de steen wil bedekken en/of beschermen door middel van een bepleistering worden daartoe fijne grondstoffen als kalk en zand vermengd. Zo vindt de grondstof steen, al dan niet door mensenhanden bewerkt, als materiaal zijn weg in historische muren, tegeltableaus, vloeren, wanden, daken en levert ze ons 'stof tot nadenken'.

Steen is dus veel meer dan dode materie. Sterker nog, steen levert ons verschillende geschiedenissen voor de prijs van één. De schoonheid van het materiaal wordt bepaald door de geologische geschiedenis van de aarde en door het verhaal van de mens. De diverse kleurschakeringen, metselverbanden, fossielen, afmetingen en vormen brengen ons van de wereld van Jurassic Park via de kathedralenbouwers en de vrijmetselaarsloge tot de steenbakkerijen van onze grootouders. Wie aandachtig naar stenen in monumenten kijkt, wordt steeds naar een soort schemerzone tussen natuur en cultuur geprojecteerd. De uiteenlopende aspecten van de schoonheid van steen wekken onze verwondering, doen vragen stellen en laten ons antwoorden verzinnen.

Een greep uit het menu:

Tijdens de Open Monumentendag staan we stil bij de vele betekenissen van steen in al zijn verschijningsvormen. Voor de monumentenzorg zijn stenen de stille getuigen van een lange en bewogen maatschappelijke evolutie. Op die manier draagt de Open Monumentendag bij tot een rijkere 'omgevingsbeleving'. Het koesteren van de rijkdom aan beelden en verhalen bevordert de kwaliteit van het dagelijkse leefmilieu en de samenleving. In de steen schuilt een microkosmos. Daarin wegwijs worden en de steen weer tot leven brengen, dat is de opdracht.

10 december 2002