'Vlaamse Staak' gerestaureerd

Over de recente lotgevallen van deze in 2000 stuk gereden oude grenspaal tussen de provincies Oost-Vlaanderen en Vlaams-Brabant aan de grens Opwijk-Lebbeke op de Gewestweg N47 informeerden wij reeds op onze internetpagina's 

Meer informatie over de 'Vlaamse Staak' lezen wij ook in een erg interessant artikel van Gilbert Ravyts in het tijdschrift van de Heemkring Lebbeke, 15e jg., nr. 1 (maart 2003).

De arduinen grenspaal staat aan de westkant van de Gewestweg N47 -Steenweg op Dendermonde (Opwijk-'t Luik) - Brusselsesteenweg (Lebbeke)- (dus rechts komende van Lebbeke naar Opwijk), op de linkeroever van de Klokbeek (die de gemeentegrens vormt en die nu daar ter plaatse ingebuisd is). De paal staat dus nog juist op grondgebied Lebbeke, op de hoek van een veldbaan langsheen het tracé van de beek (op Lebbeke).

Werd hij geplaatst bij de aanleg van de steenweg Brussel-Asse-Dendermonde (eind 18e eeuw-ca. 1820) of bij de omvorming van de vroegere 'departementen' (onder het Frans bestuur) of de latere provincies onder het Hollands bestuur naar de Belgische provincies Oost-Vlaanderen en Brabant (vanaf 1830)? Er wordt algemeen aangenomen dat hij geplaatst werd door het Oost-Vlaams provinciebestuur dat vrij algemeen soortgelijke grenspalen plaatste langs grote wegen aan de provinciegrens. Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat tijdens de Hollandse periode (1815-1830) de huidige provincie Vlaams-Brabant de naam 'Zuid-Braband' droeg (ter onderscheiding van de provincie Noord-Brabant die nu nog bestaat in Nederland). Van deze provincienaam 'Zuid-Braband' is geen spoor te herkennen op de latere foto's of op de huidige kolom van de grenspaal. Kan dit een aanduiding zijn dat de grenspaal geplaatst werd na de oprichting van de Belgische provincie Brabant (dus ten vroegste in 1830) ?

Het was in 2000 zeker niet het eerste ongeval dat de 'Vlaamse Staak' overkwam.
In het artikel van Gilbert Ravyts in het tijdschrift van de Heemkring Lebbeke, 15e jg., nr. 1 (maart 2003) lezen wij o.m. een verslag van de Lebbeekse veldwachter Raymond Boghmans over een serieuze beschadiging. De paal werd van zijn voetstuk gehaald. In dit verslag is er ook sprake van 'de kop die er boven opstond...'. Deze paalkop is op geen enkele gekende oude foto te zien. Hij werd bij de recente restauratie gereconstrueerd op basis van een model van een grenspaal te Maldegem.

Ook enkele jaren vóór de tweede wereldoorlog was de 'Vlaamse Staak' het voorwerp van zware beschadigingen. Volgens de overlevering werd de oorspronkelijke tekst 'Brabant-Flandre Orientale' door sommigen (Vlaamse studentenmiddens) niet aanvaard. In 1935-'36, bij een nachtelijke expeditie (o.m. met Opwijkenaar Bert Van den Broeck ?) werd de zuil neergehaald en brak naar verluid in stukken. Bij de herstelling werd het deel van de iets uitspringende banderol met het opschrift 'Flandre Orientale' weggekapt en vervangen door een geschilderd banderoldeel met de provincienaam 'Oost-Vlaanderen'. Bevestiging en details van deze lotgevallen van de paal ontbreken ons nog.

De 'Vlaamse Staak' vóór de inbuizing van de Klokbeek (gemeente- en provinciegrens). Bemerk de fraaie smeedijzeren leuning op de boordsteen van de duiker onder de steenweg.	Grenspaal 'De Vlaamse Staak'. Foto 1978. Hier is de grensbeek al ingebuisd en de tuin van de achtergelegen woning grensoverschrijdend vergroot met de vroegere beekbedding. Rechts ziet men de veldbaan op Lebbeeks grondgebied.
Op beide foto's: tegen de grenspaal de arduinen wielgeleider ('chasse roue').

In de loop van 2000 werd de 'Vlaamse Staak' uitgereden, wellicht door een vrachtwagen of een landbouwvoertuig. De arduinen kolom brak in stukken.
Naderhand werd meegedeeld, in het antwoord van toenmalige Vlaams minister bevoegd voor monunmenten en landschappen Johan Sauwens op de schriftelijke parlementaire vraag van volksvertegenwoordiger Dirk De Cock dd. 19 januari 2001, dat brokstukken van de zuil (die duidelijk op Lebbeekse, dus Oost-Vlaamse bodem stond) op verzoek van de lokale politie van Opwijk door de afdeling Wegen en verkeer Vlaams-Brabant verwijderd en gestockeerd werden op de stapelplaats van de wegen- en autosnelwegendistrict Vilvoorde. Waren de brokstukken door de aanrijding op Opwijkse (Brabantse) bodem gevallen?
Minister Sauwens antwoordde ook dat de 'Vlaamse Staak' geen beschermd monument is. Hierdoor kon volgens hem het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap onmogelijk optreden als financier. De Vlaamse administratie achtte het ook weinig opportuun om zwaar te investeren in een terugplaatsing van deze grensmarkering. Dit zou volgens haar 'technische en financieel niet te verantwoorden' zijn. Men stelde dat eventueel kon geopteerd worden om de grenspaal in een museale context onder te brengen, m.a.w. het artefact in een museum te plaatsen.

Vanaf dan voelde men zich aangewezen op de lagere besturen (provincie- en gemeentebesturen) om de handen in elkaar te slaan teneinde de grenspaal te kunnen restaureren en bewaren op zijn oorspronkelijke plaats.

Uiteraard pleitte ook de Heemkring Opwijk-Mazenzele bij het Opwijks gemeentebesturen voor medewerking voor de bewaring, het grondig onderzoeken (inscripties,...?), de restauratie en de herplaatsing van dit historisch erg waardevol klein grensmonument.

De heer De Cock legde de zaak voor aan de provincie Oost-Vlaanderen. Deze won advies in bij de eigen dienst Monumentenzorg en Cultuurpatrimonium. Dit advies sloot aan bij de visie van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen die inhield dat de paal diende gerestaureerd te worden en in situ teruggeplaatst.

De Bestendige Deputatie van de provincie Oost-Vlaanderen besliste in zitting van 3 mei 2001 om de grenspaal terug te plaatsen. Onderzoek had immers aangetoond dat de beschadiging van de paal eerder gering was en probleemloos kon worden hersteld. De kosten en het beheer hiervoor zouden exclusief door het provinciebestuur worden gedragen, wat aantoonde dat de provincie zich terdege interesseert voor de waardevolle kleine historische en landschappelijke monumenten. Met het provinciebestuur van Vlaams-Brabant werd overeengekomen dat zij zou instaan voor het transport van Vilvoorde naar een tijdelijke herstelwerkplaats in Oost-Vlaanderen.

De oorspronkelijke middenzuil (met de geschilderde tekstaanduiding op banderol 'Oost-Vlaanderen - Brabant') werd gerestaureerd. Het achtzijdig voetstuk werd vernieuwd en enigszins verhoogd. De kolom werd (opnieuw) afgewerkt met een hoofdeinde volgens model van een grenspaal te Maldegem.
Bij de restauratie werden geen inscripties of andere aanduidingen over oorsprong (datum of jaartal,...) of dergelijke gevonden.
De totale kostprijs voor de restauratie beloopt ca. 12.000 euro.
De werken werden uitgevoerd door de gespecialiseerde restauratiefirma N.V. Monument - Vandekerckhove (Ingelmunster).

De grenspaal werd terug op zijn bijna oorspronkelijke plaats ingeplant, langs de westzijde van de daar ter plaatse ingebuisde Klokbeek, dus juist nog op grondgebied Lebbeke (Oost-Vlaanderen). Hij wordt terug enigszins beschermd (hopelijk voor lang!) tegen voertuigen die in of uit uit de naast de beek lopende veldweg draaien door de oude kleine arduinen wielgeleider.

De officiële onthulling van de fraai gerestaureerde 'Vlaamse Staak' had plaats op zondagnamiddag 15 juni 2003. Na de plechtigheid ter plaatse volgde een aangepaste academische zitting en een receptie in de raadzaal van het gemeentehuis van Lebbeke.

De gerestaureerde 'Vlaamse Staak', gefotografeerd richting Opwijk. Rechtsonder de arduinen wielgeleider ('chasse roue') waartegen vroeger de grenspaal stond. De grenspaal werd nu voor de veiligheid even achteruit geplaatst (verder weg van de hoek met de veldbaan rechts). De 'Vlaamse Staak' staat nu zowat in het tracé van de bedding van de ingebuisde Klokbeek en dus praktisch op de grens. De grensplaten 'Vlaams-Brabant' en 'Opwijk' staan dus al enkele meters op Vlaams-Brabants en Opwijks grondgebied. Linksonder de arduinen boordstenen (waarop vroeger de smeedijzeren leuning was bevestigd) van de duiker van de beek onder de steenweg.